Мукъаддес Китап: Нехемья
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:08:28.524637+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Тарихий Китаплар
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Тарихий Китаплар

Тарихий Китаплар

1. Нехемья

Нехемья

Нехемья

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Нехемья

Бу китап Узеир китабындаки мевзуны девам эте – Вавилон эсиринден къайткъан сонъ, Ехудада еудий джемаатынынъ гъайрыдан тикленмеси. Узеир руханий ве Мусанынъ Къануныны огреткен адам эди, Нехемья исе – сиясий ёлбашчы ве тешкилятчыдыр. Ерусалим шеэрини ве Сарайны гъайрыдан тиклемек ичюн, олар гъайрет иле берабер иш корьмек керек эдилер.

Еудий Нехемья фарс падишанынъ пайтахтында онынъ якъын мемуры олса да, юрегинде Раббини ве озь халкъыны джан-юректен севе эди. Ехудада ерлешкен сойларынынъ аджыныкълы алы акъкъында билип, Нехемья Ерусалимге къайта ве оны харабелерден гъайрыдан тиклемеге падишадан разылыкъ ала (1.1–2.10). Ондан да гъайры, падиша онъа энъ кениш акъ-укъукълар бере.

Ерусалимге Ехуданынъ ёлбашчысы оларакъ къайтып, Нехемья, шеэрни душман халкълардан къорчаламакъ макъсадынен, диварларыны ве къапуларыны къурмакъ ичюн, исраиллилерни топлай (2.11–7.72). Ябанджы халкъларнынъ онъа къаршы чыкъкъанларына ве еудийлернинъ арасында дава олгъанына бакъмадан, Нехемья озь макъсадына ирише. Бойледже, еудий халкъынынъ сиясий ве диний яшайышы гъайрыдан тиклене (8–13 б.).

Фарс падишасы Артахшаста Нехемьяны Ерусалимге ёллай (1–2 б.). Ерусалим диварларынынъ гъайрыдан тикленмеси. Самариелилер къуруджылыкъкъа кедер этмеге арекет этелер (3–6 б.). Къайткъан еудийлернинъ джедвеллери (7 б.). Узеир Къанунны окъуй. Еудийлер тёвбе этелер ве Алланынъ къанунларына коре яшамагъа сёз берелер (8–10 б.). Ерусалим сакинлери, руханийлер ве левийлилер джедвеллери (11–12 б.). Нехемьянынъ денъишмелери (13 б.).

1

Нехемья Ерусалим акъкъында къасеветлене

1^1+Хакальянынъ огълу Нехемья айткъан сёзлери:

Кислев айында, Фарс падишасы Артахшаста падишалыгъынынъ 20-нджи йылында, мен Шушан къалесинде эдим. 2+Агъа-къардашларымдан бири Хананий бир къач адамнен берабер яныма Ехудадан кельдилер. Сюргюнлик чеккен, амма сагъ къалгъан ве къайткъан ехудалылар акъкъында ве Ерусалим акъкъында мен олардан сорадым. 3+Олар манъа:

«Сюргюнлик чеккен ве сагъ къалгъан ехудалылар анда, озь виляетинде хор яшайлар, оларны кимсе урьмет этмей. Ерусалим дивары йыкъылгъан, шеэр къапулары янгъан», – дедилер.

4Бу сёзлерни эшиткен сонъ, мен отурып агъладым. Бир къач кунь гъам ичинде эдим, ич бир шей ашамадым-ичмедим, коклернинъ Алласына дува эттим. 5+Мен бойле дедим:

«Я РАББИ, коклернинъ Алласы! Улу ве къоркъунчлы Алла! Сени севген ве эмирлеринъни беджерген адамларгъа Сен буюк севгинъни косьтересинъ ве васиетинъни сакълап къалдырасынъ! 6+Сенинъ къулакъларынъ дикъкъатлы олсун, Сенинъ козьлеринъ ачыкъ олсун! Сенинъ къулунънынъ дувасыны эшит! Гедже-куньдюз мен Сенинъ огюнъде Исраиль огъуллары, Сенинъ къулларынъ ичюн дувалар этем. Исраиль огъуллары япкъан гуналар ичюн тёвбе этем. Мен де, бабамнынъ эви де Сенинъ огюнъде гуна яптыкъ. 7+Биз Санъа урьметсизлик косьтердик, къулунъ Мусагъа буюргъан эмирлеринъни, низамнамелеринъни ве къарарларынъны беджермедик.

8+Амма къулунъ Мусагъа берген сёзюнъни акъылгъа кетир! Сен: “Сизлер имансыз шейлер япсанъыз, Мен сизлерни башкъа халкъларнынъ арасында даркъатырым. 9+Лякин Манъа къайтсанъыз, эмирлеримни тутсанъыз ве оларны беджерсенъиз, коклернинъ узакъ четине сюргюн этильсенъиз биле, Мен сизни андан топлап кетиририм ве Намыма сайлагъан ерге сизлерни кирсетирим”, – деген эдинъ.

10+Олар – Сенинъ къулларынъ ве Сенинъ халкъынъ, Сен оларны улу къудретинънен ве буюк кучюнънен къуртардынъ. 11+Я Рабби, Санъа ялварам, къулунънынъ дуваларына къулакъ ас, Сенинъ Адынъдан севинген ве Сенден къоркъкъан къулларынънынъ дуваларыны да эшит. Шимди манъа, къулунъа, къысмет эт. Мен шу адамнынъ козьлеринде мерамет къазанайым!»

О вакъыт мен падишанынъ сакиси[*] эдим.

2

Нехемья Ерусалимге къайтып келе

2^1+Нисан айында, падиша Артахшаста падишалыгъынынъ 20-нджи йылында, падишагъа шарап кетирильгенде, мен оны алып, падишагъа бердим. О куньге къадар падиша мени бир вакъыт гъамлы корьмеген эди. 2+Падиша менден:

– Не ичюн гъамлы корюнесинъ? – деп сорады. – Хаста дегильсинъ, демек, мытлакъа юрегинъде бир дерт бар.

Мен пек къоркътым. 3+Падишагъа бойле дедим:

– Эбедиен яшасын падиша! Мен гъамлы олмайыммы? Баба-деделеримнинъ къабирлери олгъан шеэр бозулгъан, шеэр къапулары атеште якъылгъан.

4Падиша менден:

– Сен не истейсинъ? – деп сорады.

Мен коклернинъ Алласына дува эттим ве 5падишагъа бойле дедим:

– Эгер падишанынъ истеги олса, эгер мен, къулунъ, сенинъ мераметинъни къазангъан олсам, мени Ехудагъа, баба-деделеримнинъ къабирлери олгъан шеэрге йибер. Мен шу шеэрни гъайрыдан къурайым.

6Падиша ве янында отургъан къадыны менден:

– Ёлунъ не къадар узайджакъ? Не вакъыт къайтып келеджексинъ? – деп сорадылар. Мен къайтып келеджек вакътымны айткъан сонъ, падиша мени йиберди.

7+Мен падишагъа шойле дедим:

– Эгер падиша разы олса, Фират дерьясынынъ о бир кенарындаки башлыкъларгъа мектюплер язып, манъа берсин. Олар, мен Ехудагъа барып етмегендже, мени ёлумда токътатмасынлар. 8+Даа бир мектюп падишанынъ орманларыны къорчалагъан Асафкъа яз. О манъа Алланынъ Эви янындаки къаленинъ къапулары ичюн, эм де шеэр диварлары ве мен яшайджакъ эв ичюн агъач берсин.

Алла манъа ярдымджы олгъаны ичюн, падиша манъа мектюплер язып берди.

9Мен дерьянынъ башкъа четиндеки башлыкъларгъа келип, падишанынъ мектюплерини оларгъа бердим. Меннен берабер падиша ёллагъан аскер башлыкълары ве атлылары бар эди. 10+Мен Исраиль огъулларына эйилик истеп кельдим. Хоронлы Санбаллат ве аммонлы хызметчи Товья буны эшиткенде, пек чокъ раатсызландылар.

11+Сонъра мен Ерусалимге келип чыкътым. Анда учь кунь олгъан сонъ, 12гедже мен янымда олгъан бир къач адамнен берабер турдым. Аллам юрегиме къойгъаныны, Ерусалим ичюн этеджек шейлеримни мен кимсеге айтмагъан эдим. Янымда мен минип кеткен айвандан башкъа айван ёкъ эди. 13+Геджеси Аждерха чокърагъынынъ огюндеки Вадий Къапусындан кечип, мен Кубре Къапусына кельдим. Ерусалимнинъ йыкъылгъан диварларыны ве атешнен якъылгъан къапуларыны бакъып чыкътым. 14+Сонъ Чокъракъ Къапусына ве Падиша хавузына кельдим. Амма мен минип кельген айван ичюн анда кечмеге ёл ёкъ эди. 15+Мен гедже къаранлыгъында дере бою арткъа котерильдим, диварны бакъып чыкътым, сонъ кене Вадий Къапусындан кечип арткъа къайттым. 16Башлыкъларнынъ меним къайда кеткенимден, нелер япкъанымдан хаберлери ёкъ эди. Бундан эвель не ехудалыларгъа, не руханийлерге, не мырзаларгъа, не башлыкъларгъа, не де башкъа ишчилерге мен бир шей айтмагъан эдим. 17+Сонъ оларгъа шойле дедим:

– Сизлер насыл аджыныкълы алда олгъанымызны коресинъиз. Ерусалим бозулгъан, онынъ къапулары атеште якъылгъан. Айдынъыз, Ерусалимнинъ диварыны къурайыкъ ве илериде масхара олмайыкъ.

18Мен оларгъа Алламнынъ ярдымы акъкъында айтып бердим, падишанынъ сёзлерини де айтым бердим. Олар исе:

– Айдынъыз, къурайыкъ, – дедилер ве шу хайырлы ишке азырландылар.

19+Хоронлы Санбаллат, аммонлы хызметчи Товья ве арап Гешем устьлеринден кулип ве оларгъа къылынып, шойле дей эдилер:

– Бу япкъан ишинъиз насыл иштир? Падишагъа къаршы чыкъмагъа истейсиз, гъалиба?

20Мен оларгъа джевап берип, шойле дедим:

– Коклернинъ Алласы бизим ярдымджымыз оладжакъ. Бизлер де, Онынъ къуллары, къурмагъа башлайджакъмыз. Сизинъ исе Ерусалимде не пайынъыз, не акъкъынъыз оладжакъ, сизинъ адларынъыз да мында анъылмайджакъ.

3

Ерусалим дивары гъайрыдан къурула

3^1+Баш руханий Эльяшив ве онынъ къардашлары руханийлер ишке башлап Къойлар Къапусыны къурдылар. Олар къапунынъ къанатларыны эляллады ве ерине астылар, Юз Къуллесине ве Хананел Къуллесине къадар оларны элялладылар. 2+Онынъ янында Ерихон акъайлары чалыша эдилер, оларнынъ янында исе Имрийнинъ огълу Закъкъур къура эди.

3+Хассенаанынъ огъуллары Балыкълар Къапусыны къурдылар: олар къапу агъачларыны къойдылар, къанатларыны ерине астылар, сюргюлерини ве мандалларыны ерлештирдилер. 4+Оларнынъ янында Меремот диварны тюзете эди. (Меремот – Уриянынъ огълу, Урия – Хакъкъоцнынъ огълу эди.) Оларнынъ янында Мешуллам диварны тюзете эди. (Мешуллам – Берекиянынъ огълу, Берекия – Мешезавелнинъ огълу эди.) Оларнынъ янында Баананынъ огълу Цадокъ диварны тюзете эди. 5+Оларнынъ янында текъоалылар чалыша эди. Амма оларнынъ мырзалары Раббиси ичюн боюн эгип чалышмадылар.

6Пасеахнынъ огълу Ёяда ве Бесодеянынъ огълу Мешуллам Эски Къапуны тюзеттилер. Олар къапу агъачларыны къойдылар, къанатларыны ерине астылар, сюргюлерини ве мандалларыны ерлештирдилер. 7Оларнынъ янында гивонлы Мелатья ве меронотлы Ядон, эм де Гивон акъайлары ве Мицпа акъайлары чалыша эдилер. (Олар Фират дерьясынынъ гъарбий боюндаки виляетнинъ акимине бойсуна эдилер.) 8+Оларнынъ янында Хархаянынъ огълу Уззиэл къуюмджы чалыша эди, онынъ янында исе мис къокъу япкъан адамнынъ огълу Хананья чалыша эди. Олар Ерусалим диварыны Кенъ диваргъа къадар тюзеттилер. 9Оларнынъ янында Ерусалим дживарынынъ ярысына башчылыкъ япкъан Хурнынъ огълу Рефая чалыша эди. 10Оларнынъ янында ве озь эвининъ къаршысында Харумафнынъ огълу Едая диварны тюзете, онынъ янында да Хашавнеянынъ огълу Хаттуш чалыша эди.

11+Харимнинъ огълу Малкия ве Пахат-Моавнынъ огълу Хашшув башкъа ерде диварны ве Собалар Къуллесини тюзете эдилер. 12Оларнынъ янында Халлохешнинъ огълу Шаллум озь къызларынен берабер чалыша эди. Шаллум Ерусалим дживарынынъ ярысынынъ башлыгъы эди.

13+Ханун ве Заноахнынъ сакинлери Вадий Къапусыны тюзеттилер. Олар къапуны япып, къапунынъ къанатларыны ерине астылар, сюргюлерини ве мандалларыны ерлештирдилер. Олар даа Кубре Къапусына къадар 500 метрге[*] узангъан диварнынъ къысмыны къурдылар. 14+Бет-Хаккерем дживарынынъ башлыгъы, Рекъавнынъ огълу Малкия исе Кубре Къапусыны тюзетти. О, къапуны япып, къапунынъ къанатларыны асты, сюргюлерини ве мандалларыны ерлештирди.

15+Мицпа дживарынынъ башлыгъы, Кол-Хозенинъ огълу Шаллум Чокъракъ Къапусыны тюзетти. О, къапуны япып, онынъ устюне къапакъ япты, къапунынъ къанатларыны асты, сюргюлерини ве мандалларыны ерлештирди. Бундан гъайры о, падиша багъчасындаки Шелах хавузынынъ диварыны Давут Шеэринден энген мердивенлерге къадар янъыдан къурды. 16+Онынъ артында Бет-Цур дживарынынъ ярысынынъ башлыгъы, Азбукънынъ огълу Нехемья Давутнынъ дюрбесине къадар, къазылгъан хавуз ве джесюрлернинъ эвине къадар диварны тюзетти.

Диварны тюзеткен левийлилер

17Оларнынъ артында левийлилер чалыша эдилер. Банийнинъ огълу Рехум, онынъ янында Хашавья, Кеила дживарынынъ ярысынынъ башлыгъы диварны тюзетти. О, озь дживары ичюн чалыша эди. 18Оларнынъ артында агъа-къардашлары чалыша эди. Кеила дживарынынъ ярысынынъ башлыгъы, Хенададнынъ огълу Баввай чалыша, 19онынъ янында Мицпанынъ башлыгъы, Ешуанынъ огълу Эзер экинджи ерде, Кошедеки силяханеге котерилишине къадар диварны тюзете эди. 20+Ондан сонъ Заббайнынъ огълу Барукъ Кошеден баш руханий Эльяшивнинъ эви киришине къадар диварнынъ башкъа ерини гъайретнен тюзетти. 21+Ондан сонъ Хакъкъоцнынъ торуны, Уриянынъ огълу Меремот Эльяшивнинъ эви киришинден эвининъ сонъуна къадар диварнынъ башкъа ерини тюзетти.

Диварны тюзеткен руханийлер

22Онынъ янында этрафларда яшагъан руханийлер диварны тюзете эди. 23Олардан сонъ, озь эвлерининъ къаршысында Биньямин ве Хашшув чалыша эдилер. Олардан сонъ Ананьянынъ торуны, Маасеянынъ огълу Азарья озь эвининъ янында диварны тюзете эди. 24Ондан сонъ Хенададнынъ огълу Биннуй Азарьянынъ эвинден Кошеге ве дивар тиремесине къадар диварнынъ башкъа ерини къура эди. 25+Узайнынъ огълу Палал Кошенинъ къаршысында ве падишанынъ юкъары эвиндеки къуллесининъ къаршысында, къаравулларнынъ азбары янында чалыша эди. Ондан сонъ Парошнынъ огълу Педая чалыша эди. 26+Офелде яшагъан Сарай хызметчилери Сув Къапусынынъ къаршысында шаркъий тарафны ве онынъ янындаки тышкъа чыкъкъан къуллеге къадар узангъан диварны янъыдан къурдылар.

Башкъа къуруджылар

27+Ондан сонъ текъоалылар тышкъа чыкъкъан буюк къулледен башлап Офелнинъ диварына къадар диварнынъ къысмыны тюзеттилер. 28+Атлар Къапусындан сонъ руханийлер озь эвининъ къаршысындаки диварны озьлери тюзеттилер. 29+Олардан сонъ Иммернинъ огълу Цадокъ озь эвининъ къаршысындаки олгъан диварнынъ къысмыны тюзетти. Ондан сонъ Шекъаньянынъ огълу Шемая диварны тюзете эди. О, Шаркъий Къапунынъ къаравулы эди. 30+Ондан сонъ Шелемьянынъ огълу Хананья ве Цалафнынъ алтынджы огълу Ханан диварнынъ башкъа ерини тюзетти. Олардан сонъ Берекиянынъ огълу Мешуллам озь яшагъан ери къаршысындаки диварны тюзетти. 31Ондан сонъ къуюмджынынъ огълу Малкия Мифкъад Къапусынынъ Незаретчи Къуллеси къаршысында, Сарай хызметчилерининъ эвине къадар ве алыш-веришчилернинъ яшагъан ерине къадар, кошедеки юкъары ханеге къадар янъыдан диварны къурды. 32+Дивар кошесиндеки юкъары ханеден Къойлар Къапусына къадар олгъан диварны исе къуюмджылар ве алыш-веришчилер тюзеттилер.

4

Нехемьянынъ дувасы

4^1+Диварларны янъыдан къургъанларымызны эшиткенде, Санбаллат пек ачувланды, нервасы къозгъалды ве ехудалыларгъа къылынып башлады. 2+О, къардашларынынъ огюнде ве Самарие аскерлерининъ огюнде:

– Бу заваллы ехудалылар не япалар я? Оларгъа разылыкъ берилирми? Олар къурбан чаларлармы? Бир куньде битирирлерми? Шу куль обалары арасындан якъылгъан ташларны джанландырырлармы? – дей эди.

3+Онынъ янында олгъан аммонлы Товья исе:

– Айды шуларны, къой, къура берсинлер. Бир тильки диварларына чыкъса, оларнынъ таш диварларыны бозар, – деди.

4+Алламыз, бизим насыл хорлангъанымызны эшит! Оларнынъ сёгюшлерини озьлерининъ башларына чевир, оларны сюргюн эт ве ашала. 5+Олар къуруджыларнынъ джанларыны агъырткъанлары ичюн, оларнынъ къабаатларыны багъышлама, гуналарыны афу этме.

6Бизлер диварны къурмагъа девам эттик. Эр кес буюк гъайретнен чалыша эди. Диварнынъ юксеклиги энди ярысынадже етти.

7Санбаллат, Товья, араплар, аммонлылар ве ашдодлылар Ерусалим диварларынынъ тикленгени акъкъында, диварнынъ тешиклери къапатылгъаны акъкъында хабер алып, пек ачувландылар. 8+Олар эписи топлашып, Ерусалимге къаршы дженкке чыкъмагъа ве оны йыкъмагъа келиштилер. 9Бизлер исе Алламызгъа дувалар эттик, гедже-куньдюз олардан къуртулмакъ ичюн, къаравуллар къойдыкъ.

10О вакъытта ехудалылар дедилер:

– Юк ташыгъанларнынъ кучю къалмады, чёплюк исе даа чокъ. Диварны къурмагъа чаремиз ёкъ.

11Душманларымыз исе:

– Олар бильмезлер де, корьмезлер де, биз бир кереден араларына кирип, оларнынъ эписини ольдюрирмиз, ишлерини де токътатырмыз, – дедилер.

12Оларнынъ этрафында яшагъан ехудалылар эр ерден келип, оларнынъ уджюм этеджеги акъкъында беш-он кере бизге айттылар. 13Шунынъ ичюн ашагъы ерлерде, диварнынъ артындаки ачыкъ ерлеринде мен халкъны сойларына коре къылычларынен, мызракъларынен ве яйларынен къойдым. 14+Мен чевре-четке бакътым, сонъ турдым ве мырзаларгъа, башлыкъларгъа ве башкъа халкъкъа шойле дедим:

– Олардан къоркъманъыз. Улу ве къоркъунчлы Раббини акълынъызда тутунъыз. Агъа-къардашларынъыз, огъулларынъыз, къызларынъыз, къадынларынъыз ве эвлеринъиз ичюн дженк этинъиз.

15Душманларымыз оларнынъ тизген анълашмалары акъкъында бизим хаберимиз олгъаныны эшиттилер, Алла оларнынъ ниетлерини бозды. Сонъ эпимиз диваргъа, озь ишимизге къайтып кеттик.

16Шу куньден башлап менде олгъан яшларнынъ ярысы чалыша, экинджи ярысы исе мызракъ, къалкъан, яйлар ве зырхларынен силялангъан эдилер. Башлыкълар исе ехудалыларнынъ артында тура эдилер. 17Диварны къургъанлар, юк ташыгъанлар, юклегенлер де бир къолнен чалыша, экинджи къолунен исе силя тута эдилер. 18Къуруджыларнынъ эр бири белине къылыч такъып, ойле чалыша эди. Меним янымда бору чалгъан адам бар эди. 19Мен мырзаларгъа, башлыкъларгъа ве башкъа халкъкъа шойле дедим:

– Ишимиз пек буюк ве кеништир, бизлер исе дивар бою дагъылдыкъ ве бири-биримизден узакъ къалдыкъ. 20+Шунынъ ичюн бору сесини къайдан эшитсенъиз, шу ерге бизге топлашынъыз. Алламыз бизим ичюн дженк этеджек.

21Бойле этип чалыша эдик, ярымыз кунь догъгъанындан йылдызлар чыкъкъандже мызракънен тура эди. 22Бундан гъайры мен о заман халкъкъа дедим, эр кес озь хызметчилеринен берабер Ерусалимде геджелесин. Гедже олар бизим къаравулларымыз олсун, куньдюз исе чалышсынлар. 23Не мен, не агъа-къардашларым, не хызметчилерим, не де меним янымдаки къаравулларым озь кийимини чыкъармады. Сувгъа кеткенде биле къолунда къылычы бар эди.

5

Факъыр-фукъарелернинъ борджларыны багъышлайлар

5^1+Бир кунь акъайлар ве оларнынъ апайлары озь ехудалы къардашларына къаршы чыкътылар. 2Базылары:

– Бизлер, огъулларымыз ве къызларымыз чокъмыз. Бизлерге яшамакъ, сагъ къалмакъ ичюн, ашлыкъ керек, – дедилер.

3Башкъалары:

– Ачлыкъ себебинден ашлыкъ сатын алмакъ ичюн, биз тарлаларымызны, юзюмликлеримизни, эвлеримизни залоггъа бермеге меджбур олдыкъ, – дедилер.

4Даа башкъалары исе:

– Биз падишагъа берги тёлемек ичюн, тарлаларымызны ве юзюмликлеримизни залоггъа берип, борджкъа кумюш алмагъа меджбурмыз. 5+Биз де ехудалы къардашларымыз кибимиз! Огъулларымызнынъ оларнынъ огъулларындан фаркъы ёкъ! Бизлер исе огъул-къызларымызны къул оларакъ бермек керекмиз. Къызларымызнынъ базылары энди къуллукъкъа берильди. Лякин биз бир шей япып оламаймыз, чюнки бизим тарла ве юзюмликлеримиз энди башкъаларнынъ къолундадыр! – дедилер.

6Мен оларнынъ ярдым истегенини ве бойле сёзлерини эшитип, пек ачувландым. 7+Юрегим сызлады, мен мырзаларны ве башлыкъларны сёгдим ве оларгъа серт-серт:

– Сизлер къардашларынъыздан фаиз аласынъыз! – дедим.

Сонъ оларгъа къаршы буюк топлашув чагъырдым 8+ве бойле дедим:

– Биз къолумыздан кельгени къадар ябанджы халкъларгъа сатылгъан озь къардашларымыз ехудалыларны кери сатын алмагъа тырышамыз. Сизлер исе озь къардашларынъызны сатасынъыз. Кене бизге сатылсынлар депми?

Олар исе индемей, бир шей айтып оламай эдилер. 9+Сонъ мен:

– Япкъанынъыз яхшы шей дегиль. Душманларымыз олгъан башкъа халкълар сизни масхара этмесин деп, Алламыздан къоркъып яшамакъ керек дегильсизми? – дедим. 10– Мен де, агъа-къардашларым да, хызметчилерим де халкъкъа борджкъа кумюш ве отьмек бердик. Шу борджлардан фаиз алмайыкъ! 11Шимди оларгъа тарлаларыны, юзюмликлерини, зейтюн багъларыны ве эвлерини къайтарып беринъиз. Олардан кумюш ве ашлыкътан, шарап ве зейтюн ягъындан алынгъан фаизлерни де къайтарынъыз!

12+О вакъыт олар:

– Къайтарып берермиз ве башкъа сорамамыз. Сен айткъанынъ киби япармыз, – дедилер.

Мен руханийлерни чагъыртып, оларны руханийлернинъ огюнде ант эттирдим. 13+Сонъра мен урбаларымны къакътым ве бойле дедим:

– Алла сёзюни тутмагъан эр кимни бойле этип озь эвинден къакъсын, малыны-мулькюни элинден алсын! Эр шейи къакъылып алынсын, бом-бош къалсын! – дедим. Бутюн джемаат да бунъа:

– Амин! – деди, РАББИге шукюр этти, ве халкъ сёзлерини тутты.

Нехемья – мераметли виляет башлыгъы

14+Бундан да гъайры, мен Ехуда топрагъынынъ виляет башлыгъы олып тайинленген куньден, Артахшаста падишалыгъынынъ 20-нджи йылындан 32-нджи йылына къадар, 12 йыл девамында мен ве агъа-къардашларым виляет башлыгъынынъ ашларыны ашамадыкъ. 15Менден эвель олгъан виляет башлыкълары исе халкъкъа юк эдилер, 40 кумюш[*] берги алып, бундан гъайры ашлыкъ ве шарап ала эдилер. Оларнынъ хызметчилери биле халкъкъа башчылыкъ япа эдилер. Амма мен, Алладан къоркъып, бойле япмадым. 16Мен Ерусалим диварыны къурмагъа девам эттим. Эписи хызметчилерим анда ишке топланды. Тарлаларны исе биз сатын алмадыкъ.

17Софрамда 150 ехудалы ве башлыкъ, бундан да гъайры, къомшу халкълардан кельген адамлар ашай эдилер. 18Бир куньде бир баш бугъа, алты баш семиз къой ве бир къач къуш союла эди. Он куньде чешит шараплар бол-бол ичиле эди. Бунъа къошма оларакъ, халкънынъ япкъан иши пек агъыр олгъаны ичюн, мен озюме виляет башлыгъы ашыны сорамадым.

19+Аллам! Шу халкъкъа япкъан эйиликлеримни унутма!

6

Душманлар Нехемьягъа къаршы чыкъалар

6^1+Мен диварны янъыдан къургъаным, бозулгъан ерлерини тюзеткеним акъкъындаки хабер Санбаллаткъа, Товьягъа, арап Гешемге ве башкъа душманларымызгъа барып етти. Амма о вакъытта къапуларнынъ къанатлары даа ерине асылмагъан эди. 2+Санбаллат ве Гешем манъа хабер йибердилер ве:

– Кель, Оно тегизлигиндеки койлернинъ биринде корюшейик, – дедилер. Олар манъа бир яманлыкъ япмагъа тюшюне эдилер. 3Амма мен оларгъа хаберджи йиберип:

– Мен буюк ишнен мешгъулим, келип оламам. Эгер мен ишлеримни ташлап сизге кельсем, бутюн иш токътайджакъ, – дедим.

4Олар манъа дёрт кере айны шу хаберни йибердилер, амма мен эп айны шойле джевап бердим. 5О заман Санбаллат манъа хызметчисини бешинджи кере йиберди. Хызметчининъ элинде ачыкъ мектюп бар эди. 6+Мектюпте шойле язылгъан эди:

«Халкълар арасында хабер юре, Гешем де буны айта: сен ве ехудалылар исьян котермеге истей экенсинъиз, диварны да шунынъ ичюн къура экенсинъ. Эшиткениме коре, сен оларнынъ падишасы олмакъ истей экенсинъ. 7Сенинъ акъкъынъда “Ехуданынъ падишасы!” – деп хабер этмек ичюн, Ерусалимде пейгъамберлерни къойгъан экенсинъ. Бу хаберлернинъ эписи падишанынъ къулагъына барып етеджек. Шунынъ ичюн кель де, берабер акъыл танышайыкъ».

8Лякин мен онъа шойле хабер йибердим ве:

– Сен айткъан шейлер догъру дегиль. Буларнынъ эписини сен озюнъ тюшюнип чыкъардынъ, – дедим.

9Олар бизни къоркъузмагъа тырыша эдилер ве: «Олар такъаттан кесиледжек, ишлери токътап къалыр, ондан бир шей чыкъмаз», – деп тюшюне эдилер.

Шимди исе, Алла, манъа такъат бер!

10Бир кунь мен Шемаянынъ эвине кеттим. (Шемая – Делаянынъ огълу, Делая – Мехетавельнинъ огълу эди.) О исе эвинде къапалы отура эди. О, манъа бойле деди:

– Айды, Алланынъ Эвине кетейик, Сарайнынъ ичине кирейик, къапуларыны къапатайыкъ, чюнки сени ольдюрмеге келеджеклер. Сени ольдюрмеге гедже келеджеклер.

11Мен онъа:

– Мен киби адам къачармы? Мен киби адам джаныны къуртармакъ ичюн, Сарайгъа кирерми? Ёкъ, бармам, – дедим.

12О, пейгъамбер оларакъ буны айтты, лякин мен Алла оны йибермегенини анъладым. Товья ве Санбаллат оны сатын алгъан эдилер. 13Мени къоркъузмагъа ве гуна япып, буны япмагъа меджбур этмек ичюн, оны сатын алгъан эдилер. О вакъыт душманларым меним адымны лекелемеге ве масхара этмеге истедилер.

14+Аллам, Товьянынъ ве Санбаллатнынъ япкъанларыны унутма! Къадын пейгъамбер Ноадьяны ве башкъа мени къоркъузмагъа истеген пейгъамберлерни де унутма!

Къурулыш ишлери сонъуна ете

15Элул айынынъ 25-инджи кунюнде, 52 кунь ичинде дивар къурулып битти. 16Эписи душманларымыз буны эшиткенде, этрафымыздаки халкълар буны корьгенде, рухтан тюштилер ве бу иш Алламызнынъ иши олгъаныны анъладылар.

17Шу куньлерде ехудалы мырзалар Товьягъа чокъ мектюплер яздылар, ве Товьядан оларгъа джеваплар кельди. 18+Товья Арахнынъ огълу Шекъаньянынъ киеви эди, ве онынъ огълу Ехоханан Берекиянынъ огълу Мешулламнынъ къызына эвли эди. Шунынъ ичюн чокъ ехудалы Товьягъа антнен багълы эдилер. 19Олар меним огюмде Товьянынъ яхшы ишлери акъкъында айта эдилер. Меним айткъанларымны исе Товьягъа айтып бере эдилер. Товья исе мени къоркъузмакъ ичюн мектюплер ёллай эди.

7

7^1Дивар къурулып биткен сонъ, къапуларнынъ къанатлары асылгъан сонъ, къапу къаравуллары, йырджылар ве левийлилер озь хызметине къоюлды. 2+Бундан сонъ мен къардашым Хананийни ве къаленинъ башлыгъы Хананьяны Ерусалимнинъ башлыкълары яптым. О, садыкъ адам эди, ве башкъа адамлардан чокъ Алладан къоркъа эди. 3+Мен оларгъа:

– Кунеш чыкъып, къыздырып башламагъандже, Ерусалим къапулары ачылмасынлар. Къапуджылар къаравуллыкъ эткенде, къапуларны къапатмагъа ве килитлемеге керек, – дедим. – Ерусалимде яшагъан адамлардан къаравулларны сайлап алынъыз. Базыларыны шеэрни къаравулламагъа, базыларыны исе эвлерини къаравулламагъа къоюнъыз.

Сюргюнликтен къайткъанларнынъ адлары

4Шеэр буюк ве кениш эди, халкъы исе чокъ дегиль, эвлер де къурулмагъан эди. 5Аллам меним юрегиме мырзаларны, башлыкъларны ве бутюн халкъны топламакъ ве несиллер джедвелини тизмек истегини къойды. Мен биринджи къайткъанларнынъ несиллер джедвели китабыны таптым. Анда шойле язылгъан эди:

6+Мына эсирликтен къайткъан виляет адамлары. Вавилон падишасы Невукъаднеццар оларны сюргюн эткен эди. Олар Ерусалимге ве Ехудагъа, эр кес озь шеэрине къайтып кельдилер. 7+Булар Зеруббавел, Ешуа, Нехемья, Азарья, Раамья, Нахаманий, Мордекъай, Билшан, Мисперет, Бигвай, Нехум ве Баананен берабер кельдилер.

Исраиль халкъы акъайларынынъ сайысы:

8+Парошнынъ огъуллары – 2 172,

9Шефатьянынъ огъуллары – 372,

10Арахнынъ огъуллары – 652,

11Пахат-Моавнынъ огъуллары (Ешуанынъ ве Ёавнынъ огъулларындан) – 2 818,

12Эламнынъ огъуллары – 1 254,

13Заттунынъ огъуллары – 845,

14Закъкъайнынъ огъуллары – 760,

15Биннуйнынъ огъуллары – 648,

16Бевайнынъ огъуллары – 628,

17Азгъаднынъ огъуллары – 2 322,

18Адоникъамнынъ огъуллары – 667,

19Бигвайнынъ огъуллары – 2 067,

20Адиннинъ огъуллары – 655,

21Хизкиянынъ союндан Атернинъ огъуллары – 98,

22Хашумнынъ огъуллары – 328,

23Бецайнынъ огъуллары – 324,

24Харифнинъ огъуллары – 112,

25Гивоннынъ огъуллары – 95,

26Вифлеем ве Нетофа шеэр акъайлары – 188,

27Анатот шеэр акъайлары – 128,

28Бет-Азмавет – 42,

29Кирьят-Ярим, Кефира ве Беэрот шеэр акъайлары – 743,

30Рама ве Гева шеэр акъайлары – 621,

31Микмас шеэр акъайлары – 122,

32Бет-Эль ве Ай шеэр акъайлары – 123,

33башкъа Нево шеэр акъайлары – 52,

34башкъа Элам шеэр акъайлары – 1 254,

35Харимнинъ огъуллары – 320,

36+Ерихоннынъ огъуллары – 345,

37Лод, Хадид ве Ононынъ огъуллары – 721,

38+Сенаанынъ огъуллары – 3 930.

39+Руханийлер:

Ешуанынъ союндан Едаянынъ огъуллары – 973,

40+Иммернинъ огъуллары – 1 052,

41+Пашхурнынъ огъуллары – 1 247,

42+Харимнинъ огъуллары – 1 017.

43Левийлилер:

Ешуанынъ огъуллары (Къадмиэлнинъ ве Ходеванынъ огъулларындан) – 74.

44+Йырджылар:

Асафнынъ огъуллары – 148.

45+Къапуджылар:

Шаллумнынъ огъуллары, Атернинъ огъуллары, Талмоннынъ огъуллары, Акъкъувнынъ огъуллары, Хатитанынъ огъуллары, Шовайнынъ огъуллары – 138 адам.

46+Сарай хызметчилери:

Циханынъ огъуллары, Хасуфанынъ огъуллары, Таббаотнынъ огъуллары,

47Кероснынъ огъуллары, Сианынъ огъуллары, Падоннынъ огъуллары,

48Левананынъ огъуллары, Хагъаванынъ огъуллары, Шалмайнынъ огъуллары,

49Хананнынъ огъуллары, Гидделнинъ огъуллары, Гъахарнынъ огъуллары,

50Реаянынъ огъуллары, Рециннинъ огъуллары, Некъоданынъ огъуллары,

51Гъаззамнынъ огъуллары, Уззанынъ огъуллары, Пасеахнынъ огъуллары,

52Бесайнынъ огъуллары, Меунимнинъ огъуллары, Нефушесимнинъ огъуллары,

53Бакъбукънынъ огъуллары, Хакъуфанынъ огъуллары, Хархурнынъ огъуллары,

54Бацлитнинъ огъуллары, Мехиданынъ огъуллары, Харшанынъ огъуллары,

55Баркъоснынъ огъуллары, Сисеранынъ огъуллары, Темахнынъ огъуллары,

56Нециахнынъ огъуллары, Хатифанынъ огъуллары.

57+Сулейман хызметчилерининъ огъуллары:

Сотайнынъ огъуллары, Соферетнинъ огъуллары, Периданынъ огъуллары,

58Яаланынъ огъуллары, Даркъоннынъ огъуллары, Гидделнинъ огъуллары,

59Шефатьянынъ огъуллары, Хаттилнинъ огъуллары, Поккерет-Хаццеваимнинъ огъуллары, Амоннынъ огъуллары.

60Сарай хызметчилерининъ ве Сулейман хызметчилерининъ огъулларынынъ эписи – 392.

61Тель-Мелах, Тель-Харша, Керув, Аддон ве Иммерден кельгенлер, амма къайсы сойдан ве къорантадан олгъаныны айтмагъа ве озьлерининъ Исраильден чыкъкъанларыны косьтермеге оламагъанлар шудыр: 62Делаянынъ огъуллары, Товьянынъ огъуллары, Некъоданынъ огъуллары – 642. 63+Руханийлерден: Ховаянынъ огъуллары, Хакъкъоцнынъ огъуллары, Барзиллайнынъ огъуллары. (Бу Барзиллай гиладлы Барзиллайнынъ къызына эвленген ве онынъ адыны алгъан эди.) 64Олар несиллер джедвелинде озь сойлары акъкъында язувны къыдырдылар, амма тапып оламадылар. Шунынъ ичюн олар руханийлер сырасындан чыкъарылдылар. 65+Аким оларгъа, Ур ве Тум[*] алетлери олгъан руханий кельмегендже, азизликлерни ашамагъа разылыкъ бермеди.

66Бутюн джемаат эписи оларакъ 42 360 адам эди. 67Бундан гъайры, оларнынъ акъай ве къадын къуллары – 7 337, ве оларнен берабер даа 245 акъай ве апай йырджылары бар эди.

68Оларнынъ 736 аты, 245 къатыры, 69435 девеси, 6 720 эшеги бар эди.

70Къоранталарнынъ базы башлыкълары къуруджылыкъ ишлерине пара бердилер. Аким хазинеге 1 000 алтын пара[*], 50 дане чанакъ ве 530 руханий урбасы багъышлады. 71Къоранталарнынъ базы башлыкълары къуруджылыкъ ишлерине къол тутмакъ ичюн хазинеге 20 000 алтын пара ве 2 200 кесек кумюш[*] багъышладылар. 72Халкънынъ къалгъанлары даа 20 000 алтын пара, 2 000 кесек кумюш ве 67 руханий урбасы багъышладылар.

73Бойлеликнен, руханий ве левийлилер, къапуджы ве йырджылар, халкъ акъайлары ве Сарай хызметчилери, бутюн Исраиль де озь шеэрлеринде яшап башладылар.

8

Узеир халкъкъа Къанун Китабыны окъуй

8^1+Единджи айда, исраиллилер озь шеэрлеринде яшагъан заманда, бутюн халкъ, бир адам киби, Сув Къапусынынъ огюндеки мейданда топлашты, Узеир кятипке РАББИ Исраильге берген Мусанынъ Къанун Китабыны кетирмеге буюрды. 2Единджи айнынъ биринджи куню Узеир руханий акъайларнынъ, апайларнынъ ве анълап оладжакъ эр кеснинъ топлашувына Къанунны кетирди 3+ве Сув Къапусынынъ огюндеки мейданда акъайларнынъ, апайларнынъ ве анълап оладжакъ эр кеснинъ огюнде, сабадан уйлегедже Къанунны окъуды. Бутюн халкъ Къанун Китабыны дикъкъатнен динъледи.

4Узеир кятип махсус ясалгъан агъач юксекликте турды. Онынъ сагъ тарафындан Маттитья ве Шема, Аная ве Урия, Хилкия ве Маасея тура эдилер. Сол тарафындан исе Педая ве Мишаэл, Малкия ве Хашум, Хашбаддана, Зекъарья ве Мешуллам тура эдилер.

5Узеир халкътан юксек бир ерде турып, китапны ачкъанда, бутюн халкъ оны корьди. Узеир китапны ачкъан сонъ, бутюн халкъ аякъ устюне турды. 6+Узеир РАББИге, буюк Аллагъа шукюрлер этти. Бутюн халкъ да: «Амин! Амин!» – деп, къолларыны кокке котерди, эгильди, РАББИнинъ огюнде бетлеринен ерге тийдилер.

7Ешуа, Баний, Шеревья, Ямин, Акъкъув, Шаббетай, Ходия, Маасея, Келита, Азарья, Ёзавад, Ханан, Пелая ве левийлилер халкъкъа Къанунны анълата эдилер, халкъ исе озь еринде тура эди. 8Китаптан, Алланынъ Къанунындан парча-парча окъуй, сонъ анълата эдилер, ве халкъ окъугъанларыны анълай эди. 9Бутюн халкъ Къануннынъ сёзлерини динълеп агълап башлады. Нехемья аким, руханий ве кятип олгъан Узеир ве халкъны огреткен левийлилер бутюн халкъкъа:

– Бу кунь Алланъыз РАББИ ичюн азиз бир куньдир. Къасевет этменъиз ве агъламанъыз, – дедилер. 10Сонъ Нехемья оларгъа:

– Энди барынъыз, энъ яхшы ашлар ашанъыз, татлы ичимликлер ичинъиз, кимнинъ азырлагъан шейи олмаса, оларнен пайлашынъыз. Бу кунь Раббимиз ичюн азиз куньдир! Гъамлы олманъыз! РАББИнинъ огюнде къуванч – сизинъ кучюнъиз, – деди.

11Левийлилер бутюн халкъны тынчландырып:

– Тынчланынъыз. Бу кунь – азиз куньдир! Гъамлы олманъыз, – дей эдилер.

12+Сонъра бутюн халкъ, оларгъа айтылгъан сёзлерни анълап, ашамагъа-ичмеге, башкъаларынен пайлашмагъа, буюк къуванчнен байрам этмеге кетти.

Чалашлар Байрамы

13Эртеси куню бутюн халкънынъ къоранта башлыкълары, руханийлер ве левийлилер Узеир кятипнинъ янында, Къануннынъ сёзлерини окъуп анъламакъ ичюн, топлаштылар. 14+Олар РАББИ Мусанен буюргъан Къанунда окъудылар ки, Исраиль огъуллары единджи айда, байрам вакътында чалашларда яшамакъ керек эдилер. 15Шунынъ ичюн эр бир шеэрлеринде ве Ерусалимде бойле илян эттилер: «Дагъларгъа чыкъынъыз, андан зейтюн пытакъларыны, кийик зейтюн пытакъларыны, мерсин тереги пытакъларыны, хурма пальмасы пытакъларыны ве башкъа тереклернинъ пытакъларыны алып чыкъынъыз. Язылгъаны киби, чалашлар япынъыз».

16+Халкъ пытакъларны кетирип, эр кес озюнинъ дамында ве азбарында озьлерине чалашлар япты. Эм Алланынъ Эви азбарларында, эм Сув Къапусы огюндеки мейданда, эм де Эфраим Къапусы огюндеки мейданда чалашлар яптылар. 17Сюргюнликтен къайтып кельген бутюн джемаат чалашлар япып, чалашларда яшады. Нуннынъ огълу Ехошуанынъ кунюнден шу куньге къадар Исраиль огъуллары ойле япмагъан эди. Эр кес буюк къуванч ичинде эди. 18+Еди кунь девамында байрам эттилер ве эр кунь, биринджи куньден сонъки куньгедже Алланынъ Къанун Китабыны окъудылар. Секизинджи куню исе къараргъа коре байрам топлашувы яптылар.

9

Халкъ озь гуналары акъкъында айта

9^1+Шу айнынъ 24-юнджи куню исраиллилер топлашты, ич бир шей ашамады-ичмеди, чувал безинден япылгъан урбалар кийдилер, башларына куль септилер. 2+Исраиллилер башкъа халкъларнынъ адамларындан айрылдылар ве озь гуналары ве бабаларынынъ япкъан къабаатлары акъкъында айтып башладылар. 3Озь ерлеринден къыбырдамайып, куннинъ дёртте бири боюнджа Аллалары РАББИнинъ Къануныны окъудылар, куннинъ дёртте бириси исе гуналары акъкъында айтып, озь Аллалары РАББИге ибадет эттилер. 4Ешуа, Баний, Къадмиэл, Шеванья, Бунний, Шеревья, Баний, Кенаний левийлилернинъ юксек ерине чыкътылар ве къычырып, Алласы РАББИни чагъырып башладылар. 5Левийлилер Ешуа, Къадмиэл, Баний, Хашавнея, Шеревья, Ходия, Шеванья, Петахья:

– Турунъыз, Алланъыз РАББИге даимий шукюрлер этинъиз! – дедилер. – Сенинъ шуретли Адынъ макътансын! О, бутюн шукюр ве макътавдан юксек олсун!

Тёвбе дувасы

6+– РАББИ тек Сенсинъ! Сен коклерни ве коклернинъ коклерини яраттынъ. Бутюн ордуларны, ерни ве ерде яшагъанларнынъ эписини, денъизлерни ве денъиздеки эр шейни яраттынъ. Сен эписине джан бересинъ, ве коклернинъ ордулары Санъа ибадет этелер.

7+Сен Озюнъ, я РАББИ, Алла, Ибрамны сайлап алдынъ ве оны къасдийлилернинъ Ур шеэринден алып чыкъардынъ ве онъа «Ибраим» адыны бердинъ. 8+Онынъ юрегини Озюнъе садыкъ олгъаныны корьдинъ, онъа васиет бердинъ, ханаанлыларнынъ, хитлилернинъ, аморлыларнынъ, перизлилернинъ, евуслыларнынъ ве гиргашлыларнынъ топракъларыны онынъ эвлятларына бермеге истединъ. Сонъ Сен ишанчлы олып, сёзюнъни беджердинъ.

9+Сен бабаларымызнынъ Мысырда чекишкенлерини корьдинъ, оларнынъ Къызыл денъизнинъ ялысында къычыргъанларыны эшиттинъ. 10+Мысырлылар бабаларымызгъа кибирнен бакъкъанларыны билип, Сен фыравунгъа, онынъ эписи къулларына ве бутюн топрагъынынъ халкъларына аляметлеринъни ве аджайип ишлеринъни косьтердинъ. Сен Озюнъе шурет къазандынъ, бу шурет бугуньге къадар етип кельди. 11+Сен оларнынъ огюнде денъизни ярдынъ, ве олар денъизнинъ ортасындан къуру ерден кечип кеттилер. Оларны къувалагъанларны исе Сен, кучьлю сувларгъа таш батыргъанынъ киби, теренликке батырдынъ. 12+Куньдюз Сен оларны булут диреги ярдымынен алып бардынъ, гедже исе кетеджек ёлларыны атеш дирегинен ярыкълаттынъ.

13+Сен Синай дагъына энип, оларнен коклерден лакъырды эттинъ. Оларгъа догъру къарарларны, ишанчлы къанунларны, низамнамелерни ве яхшы эмирлерни бердинъ. 14+Сен оларгъа Озь азиз раатлыкъ кунюни бильдирдинъ, къулунъ Муса ярдымынен эмирлерни, низамнамелерни ве Къанунны буюрдынъ. 15+Ачлыкъта Сен оларгъа коклерден отьмек бердинъ, сувсузлыкъта къаядан сув чыкъарып бердинъ. Оларгъа бир топракъ бермеге ант эткен эдинъ ве оны тартып алмагъа оларгъа эмир эттинъ.

16Амма бизим баба-деделеримиз къопай олдылар, боюнларыны эгмедилер, Сенинъ эмирлеринъни динълемедилер, 17+бойсунмагъа истемедилер, Сенинъ оларгъа япкъан аджайип ишлеринъни акъылгъа кетирмедилер, боюнларыны эгмедилер ве инатланып, озьлерине башлыкъ къойдылар ве къуллукъ яшайышларына къайттылар. Лякин Сен – гуналарны багъышлагъан Алласынъ, эйилик япкъан ве аджыгъан, тез ачувланмагъан ве пек мераметлисинъ! Сен оларны къалдырмадынъ. 18+Олар озьлерине иритильген маденден бугъа япкъан, «Мына сени Мысырдан чыкъаргъан алладыр», – деген, Сени пек акъарет эткен олсалар да, 19+Сен оларны пек аджыгъанынъ ичюн, сахрада ташламадынъ. Куньдюзлери оларгъа ёл косьтермек ичюн булут диреги, геджелери исе ёлларыны ярыкълатмакъ ичюн атеш диреги олардан айырылмады. 20+Оларны огретмек ичюн, Озюнънинъ Мукъаддес Рухунъны бердинъ, агъызларындан маннаны тартып алмадынъ, олар сувсагъанда, Сен оларгъа сув бердинъ. 21+Къыркъ йыл девамында Сен оларны сахрада ашаттынъ, олар бир шейге мухтадж олмадылар, урбалары эскирмеди, аякълары шишмеди.

22+Сен оларгъа башкъа падишалыкъларны ве халкъларны бердинъ, оларны пайлаштырдынъ. Олар Сихоннынъ топрагъыны, Хешбон падишасынынъ топрагъыны ве Башан падишасы Огнынъ топрагъыны тартып алдылар. 23+Оларнынъ огъулларыны коктеки йылдызлар киби чокъ эттинъ, оларнынъ баба-деделерине бермеге ант эткен топракъкъа оларны кирсеттинъ. 24+Оларнынъ огъуллары келип, шу топракъны тартып алдылар. Сен топракъта яшагъан ханаанлыларны оларгъа бойсундырдынъ. Сен эм оларны, эм падишаларыны, эм де топракънынъ башкъа халкъларыны оларгъа бердинъ, ве олар не истеселер, оларгъа яптылар. 25+Олар енъильмез шеэрлерни ве берекетли топракъларны, чешит яхшы мал-мулькке толу эвлерни, къаядан кесильген къуюларны, юзюмликлерни ве зейтюн багъчаларыны, чокътан-чокъ мейва тереклерини тартып алдылар. Олар ашап тойдылар, семирип, Сенинъ япкъан буюк эйиликлеринъден кейфлендилер.

26+Лякин олар инатланды ве Санъа къаршы баш котерди, Сенинъ Къанунынъны четке ташладылар, Санъа къайтмагъа чагъыргъан пейгъамберлеринъни ольдюрдилер ве акъаретлеген шейлер айттылар. 27+Шунынъ ичюн Сен оларны душманларынынъ къолларына бердинъ, ве душманлары оларны пек сыкъыштырдылар. Олар беляда олгъанда, Сени чагъырып башладылар. Сен оларны коклерден эшиттинъ ве буюк мераметинъ ичюн, оларгъа къуртарыджылар бердинъ. Къуртарыджылар оларны душманларынынъ къолларындан къуртардылар. 28+Эр шей ятышкъан сонъ исе, олар кене Сенинъ огюнъде яман ишлер япып башладылар, Сен кене оларны душманларынынъ къолуна бердинъ, ве душманлары оларгъа башлыкъ эттилер. Олар кене Сени чагъырып башлагъанда, Сен коклерден эшитип, Озь буюк мераметинъ ичюн, оларны чокъ кере къуртардынъ.

29+Сен оларны Сенинъ Къанунынъа къайтмагъа тенбиелединъ, амма олар кибирли олып, Сенинъ эмирлеринъни динълемедилер. Сенинъ къарарларынъны бозып, гуна яптылар. (Бу къарарлар исе оларны беджерген адамгъа омюр берелер.) Олар исе беллерини букмедилер, боюнларыны эгмедилер, Сени динълемедилер. 30+Сен чокъ йыл оларнен сабырлы олдынъ, Озь Рухунънен, пейгъамберлеринъ ярдымынен оларны тенбиелединъ, амма олар динълемедилер. Сонъра Сен оларны ябанджы халкъларнынъ къолуна бердинъ. 31+Амма Сенинъ мераметинъ ичюн, Сен оларны бутюнлей ёкъ этмединъ ве оларны къалдырмадынъ. Сен – аджыгъан ве пек мераметли Алласынъ!

32+Шимди исе, Алламыз, улу, кучьлю ве къоркъунчлы, васиетинъни сакълагъан ве бизни чокъ севген Алла! Биз, падишаларымыз, мырзаларымыз, руханийлеримиз, пейгъамберлеримиз, баба-деделеримиз – Ашшур падишаларнынъ кунюнден башлап шимдики замангъадже азап чектилер. Бу азаплар Сенинъ козюнъде аз корюнмесин! 33+Бизим башымызгъа беляларны тюшюргенде, Сен догъру яптынъ. Сен адалетлисинъ, бизлер исе яман ишлер яптыкъ. 34+Падишаларымыз, башлыкъларымыз, руханийлеримиз ве баба-деделеримиз Къанунынъны беджермей эдилер. Сен оларны тенбиелеген олсанъ да, олар эмирлеринъе ве шаатлыкъларынъа къулакъ асмай эдилер. 35+Олар не озь мемлекетинде, не Сен берген буюк яхшылыкъта, не Сен айырып берген кениш бол-берекетли топракъларда Санъа хызмет этмедилер, озьлерининъ ярамай ишлеринден вазгечмедилер.

36+Мына энди биз къуллармыз. Сен баба-деделеримизге бу топракъны бердинъ, олар берекетлеринен ве мейваларынен ашап тойсунлар деп, биз исе мында къуллукъ япып юремиз. 37+Гуналарымыз ичюн Сен бизни падишаларгъа бойсундырдынъ, ве олар бу топракънынъ махсулыны ашайлар. Олар эм беденлеримизге, эм туварларымызгъа башлыкъ япалар, не истеселер, шуны да япалар. Бизлер исе буюк белягъа къалдыкъ.

Халкъ Къанунны беджермеге ант эте

38+Шунынъ ичюн биз язылы шекильде къатты сёз беремиз, ве онъа башлыкъларымыз, левийлилеримиз ве руханийлеримиз озь муурьлерини басалар.

10

10^1+Озь муурьлерини баскъанлар: Хакальянынъ огълу Нехемья аким ве Цидкия, 2Серая, Азарья, Йирмея, 3Пашхур, Амарья, Малкия, 4+Хаттуш, Шеванья, Маллукъ, 5Харим, Меремот, Овадья, 6Даниял, Гиннетон, Барукъ, 7Мешуллам, Авия, Миямин, 8Маазья, Билгъай, Шемая. Булар – руханийлердир.

9+Левийлилер: Азаньянынъ огълу Ешуа, Хенададнынъ огъулларындан Биннуй, Къадмиэл, 10оларнынъ къардашлары: Шеванья, Ходия, Келита, Пелая, Ханан, 11Микъа, Рехов, Хашавья, 12Закъкъур, Шеревья, Шеванья, 13Ходия, Баний, Бенину.

14+Халкъ башлыкълары: Парош, Пахат-Моав, Элам, Затту, Баний, 15Бунний, Азгъад, Бевай, 16Адонья, Бигвай, Адин, 17Атер, Хизкия, Аззур, 18Ходия, Хашум, Бецай, 19Хариф, Анатот, Невай, 20Магпиаш, Мешуллам, Хезир, 21Мешезавел, Цадокъ, Яддуа, 22Пелатья, Ханан, Аная, 23Хошеа, Хананья, Хашшув, 24Халлохеш, Пилха, Шовек, 25Рехум, Хашавна, Маасея, 26Ахия, Ханан, Анан, 27Маллукъ, Харим, Баана.

28+Къалгъан халкъ: руханийлер, левийлилер, къапуджылар, йырджылар, Сарай хызметчилери, чешит халкълардан айырылгъан ве Алланынъ Къанунына къошулгъанларнынъ эписи, оларнынъ апайлары, огъуллары ве къызлары, – олып кечкенни анълагъан эр бир адам 29озь агъа-къардашларына, оларнынъ энъ урьметли сойларына къошулдылар ве Алланынъ къулу Мусанен берильген Къанунгъа коре яшамагъа, РАББИ-Таалямызнынъ эмирлерини, къарарларыны ве низамнамелерини тутмагъа ве беджермеге ант эттилер ве озьлерини еминнен багъладылар.

30+– Мемлекетнинъ башкъа халкъларына къызларымызны бермемеге ве оларнынъ къызларыны огъулларымызгъа алмамагъа сёз беремиз.

31+Эгер мемлекетнинъ башкъа халкълары раатлыкъ кунюнде бизге сатыладжакъ маллар ве ашлыкъ кетирсе, биз раатлыкъ кунюнде я да азиз бир куньде шу малларны сатын алмайджакъмыз. Эр единджи йылы топракъны ишлетмейджекмиз ве эр тюрлю борджларны багъышлайджакъмыз.

32+Эр бир йылда кумюшнинъ учьте бирини[*] тёлемеге сёз беремиз. Бу параларны биз Алланынъ Эвиндеки хызмети ичюн, 33+теклиф пителери ичюн, эр вакъыттаки ашлыкъ бахшышлары ве эр вакъыттаки бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар ичюн, раатлыкъ куньлери, янъы ай куньлери ве байрам куньлери ичюн, азизликлер ичюн, Исраиль ичюн одеме этмеге гуналар къурбанлары ичюн ве Алламызнынъ Эвиндеки бутюн ишлер ичюн беремиз.

34+Биз – руханийлер, левийлилер ве халкъ – ким одунлар кетиреджек акъкъында джереп чектик. Къанунда язылгъанына коре Алламыз РАББИнинъ къурбан еринде одунлар янсын деп, эр йыл Алламызнынъ Эвине оларны кетирмеге къоранталаргъа невбет вакътыны тайинледик.

35+Эр йыл РАББИнинъ Эвине топрагъымызнынъ биринджи махсулыны ве эр терекнинъ биринджи махсулыны кетирмеге сёз беремиз.

36+Къанунда язылгъаны киби, Алламызнынъ Эвине, анда хызмет эткен руханийлерге биринджи догъгъан огъулларымызны, айванларымызны, биринджи догъгъан тувар ве къой-эчкилеримизни кетирмеге сёз беремиз.

37+Булардан гъайры, чекильген уннынъ биринджисини, ашлыкъ бахшышларымызны, эр бир терек махсулларынынъ биринджисини, шарап ве зейтюн ягъынынъ биринджисини руханийлеримизге Алланынъ Эвиндеки ханелерге кетиреджекмиз, топракъ махсулларынынъ онда бир пайыны левийлилерге береджекмиз. Левийлилер топракъны ишлеген эр бир шеэримизден онда бир пайыны алсынлар. 38+Левийлилер онда бир пайыны алаяткъанда, оларнынъ янында Харуннынъ союндан бир руханий олсун. Сонъ левийлилер озь пайындан онда бир пайыны Алламызнынъ Эвине, анбар оларакъ айырылгъан ханелерге кетирсинлер. 39+Бу ханелерге эм левийлилер, эм Исраиль халкъы бахшыш оларакъ берильген ашлыкъ, янъы шарап ве зейтюн ягъыны алып кетирмек кереклер. Анда Азиз Ернинъ савутлары сакъланалар, анда да хызмет эткен руханийлер, къапуджылар ве йырджылар отуралар.

Биз Алламызнынъ Эвини ташламайджакъмыз!

11

Ерусалим сакинлери

11^1+Халкънынъ башлыкълары Ерусалимде яшай эдилер. Къалгъан халкъ исе джереп чекти, ве джерепке коре халкънынъ онда бир къысмы мукъаддес шеэрге Ерусалимге яшамагъа кетти, башкъа докъуз къысмы исе озь шеэрлеринде къалдылар. 2Озь истегинен Ерусалимде яшамагъа разы олгъанларны халкъ макътады.

3+Ерусалимде яшагъан виляет башлыкълары будыр.

Исраиллилер, руханийлер, левийлилер, Сарай хызметчилери ве Сулейман къулларынынъ эвлятлары Ехуда шеэрлеринде, эр бири озь еринде, озь шеэрлеринде яшай эди. 4+Ехуда огъуллары ве Биньямин огъуллары исе Ерусалимде яшай эдилер.

Ехуда огъуллары:

Атая (Атая – Уззиянынъ огълу, Уззия – Зекъарьянынъ огълу, Зекъарья – Амарьянынъ огълу, Амарья – Шефатьянынъ огълу, Шефатья – Махалалэлнинъ огълу, Махалалэл – Перец огъулларындан эди), 5+Маасея (Маасея – Барукънынъ огълу, Барукъ – Кол-Хозенинъ огълу, Кол-Хозе – Хазаянынъ огълу, Хазая – Адаянынъ огълу, Адая – Ёяривнинъ огълу, Ёярив – Зекъарьянынъ огълу, Зекъарья – шилолынынъ огълу эди). 6Эписи оларакъ Ерусалимде Перецнинъ огъулларындан 468 кучьлю адам яшай эди.

7Биньямин огъуллары будыр:

Саллу (Саллу – Мешулламнынъ огълу, Мешуллам – Ёэднинъ огълу, Ёэд – Педаянынъ огълу, Педая – Къолаянынъ огълу, Къолая – Маасеянынъ огълу, Маасея – Итиэлнинъ огълу, Итиэл – Ешаянынъ огълу эди). 8Ондан сонъ Гъаббай ве Саллай, эписи оларакъ 928 адам.

9Зикрийнинъ огълу Ёэль оларнынъ башлыгъы эди, Хассенуанынъ огълу Ехуда исе шеэрнинъ экинджи башлыгъы эди.

10Руханийлерден:

Ёяривнинъ огълу Едая, Якин, 11+Алланынъ Эвинде башлыкъ япкъан Серая (Серая – Хилкиянынъ огълу, Хилкия – Мешулламнынъ огълу, Мешуллам – Цадокънынъ огълу, Цадокъ – Мераётнынъ огълу, Мераёт – Ахитувнынъ огълу эди) 12ве Алланынъ Эвинде хызмет эткен оларнынъ къардашлары – эписи оларакъ 822 адам; Адая (Адая – Ерохамнынъ огълу, Ерохам – Пелальянынъ огълу, Пелалья – Амцийнинъ огълу, Амций – Зекъарьянынъ огълу, Зекъарья – Пашхурнынъ огълу, Пашхур – Малкиянынъ огълу эди) 13ве онынъ къардашлары, сой башлыкълары – эписи оларакъ 242 адам; Амашсай (Амашсай – Азарелнинъ огълу, Азарел – Ахцайнынъ огълу, Ахцай – Мешиллемотнинъ огълу, Мешиллемот – Иммернинъ огълу эди) 14ве оларнынъ къардашлары – 128 джесюр адам. Оларнынъ башында Хаггедолимнинъ огълу Завдиэл эди.

15Левийлилерден:

Шемая (Шемая – Хашшувнынъ огълу, Хашшув – Азрикъамнынъ огълу, Азрикъам – Хашавьянынъ огълу, Хашавья – Буннийнинъ огълу эди), 16+Алланынъ Эвинден тышкъы олгъан ишлер боюнджа левийлилернинъ башлыкълары Шаббетай ве Ёзавад, 17+дува кечиргенде шукюрлер окъугъанларнынъ башлыгъы Маттанья (Маттанья – Микъанынъ огълу, Микъа – Завдийнинъ огълу, Завдий – Асафнынъ огълу эди) ве онынъ экинджи къардашы Бакъбукъя, Авда (Авда – Шаммуанынъ огълу, Шаммуа – Гъалалнынъ огълу, Гъалал – Едутуннынъ огълу эди). 18Мукъаддес шеэриндеки яшагъан левийлилер – эписи оларакъ 284 адам.

19+Къапуджылар:

Акъкъув, Талмон ве оларнынъ агъа-къардашлары. Олар къапуларда къаравуллыкъ эте эдилер. Эписи оларакъ 172 адам.

Башкъа шеэрлернинъ сакинлери

20Къалгъан исраиллилер, руханийлер ве левийлилер Ехуданынъ эписи шеэрлеринде, озь топракъ пайында яшай эдилер.

21+Сарай хызметчилери Офелде яшай эдилер. Циха ве Гишпа оларнынъ башлыкълары эди.

22+Ерусалимдеки левийлилернинъ башлыгъы Уззий эди. Уззий – Банийнинъ огълу, Баний – Хашавьянынъ огълу, Хашавья – Маттаньянынъ огълу, Маттанья – Микъанынъ огълу, Микъа – Асаф огъулларындан, Алланынъ Эвинде хызмет эткен йырджылардан эди. 23Падиша оларнынъ акъкъында айры бир эмир чыкъарды, ве йырджыларгъа куньделик хызмет бельгиленген эди.

24+Петахья халкънен багълы олгъан чешит ишлер боюнджа падишанынъ ярдымджысы эди. (Петахья – Мешезавелнинъ огълу, Мешезавел – Зерахнынъ огъулларындан бири, Зерах – Ехуданынъ огълу эди.)

25Кой ерлеринде Ехуда огъуллары Кирьят-Арба шеэринде ве этрафындаки койлерде, Дивон шеэринде ве этрафындаки койлерде, Екъавцеэл шеэринде ве этрафындаки койлерде, 26Ешуа шеэринде, Молада шеэринде ве Бет-Пелет шеэринде, 27Хацар-Шуал шеэринде, Беэр-Шева шеэринде ве этрафындаки койлерде, 28Цикълагъ шеэринде, Мекона шеэринде ве этрафындаки койлерде, 29Эн-Риммон, Цора, Ярмут шеэрлеринде, 30Заноах шеэринде, Адуллам шеэринде ве этрафындаки койлерде, Лакиш ве онынъ тарлаларында, Азекъа шеэринде ве этрафындаки койлерде ерлешкен эдилер. Ехудалылар Беэр-Шевадан Хинном вадийинедже ерлештилер.

31Биньямин огъуллары Гева шеэринден башлап, Микмас шеэринде, Айя шеэринде, Бет-Эль шеэринде ве этрафындаки койлерде, 32Анатот, Нов, Ананья шеэрлеринде, 33Хацор, Рама, Гиттаим шеэрлеринде, 34Хадид, Цевоим, Неваллат шеэрлеринде, 35Лод шеэринде, Оно шеэринде ве Зенаатчылар вадийинде ерлештилер. 36Базы левийлилер Ехуда ве Биньямин топракъларында ерлештилер.

12

Руханийлернинъ ве левийлилернинъ адлары

12^1+Шеалтиэлнинъ огълу Зеруббавелнен ве Ешуанен кельген руханийлер ве левийлилер шулардыр: Серая, Йирмея, Эзра, 2Амарья, Маллукъ, Хаттуш, 3Шекъанья, Рехум, Меремот, 4Иддо, Гиннетой, Авия, 5Миямин, Маадья, Билгъа, 6Шемая, Ёярив, Едая, 7Саллу, Амокъ, Хилкия, Едая. Булар – Ешуанынъ заманында руханийлернинъ ве оларнынъ агъа-къардашларынынъ башлыкълары.

8+Левийлилер: Ешуа, Биннуй, Къадмиэл, Шеревья, Ехуда, Маттанья ве онынъ къардашлары (Маттанья макътав йырлары ичюн джевапкяр эди), 9эм де ибадетлерде оларнынъ къаршысында тургъан агъа-къардашлары Бакъбукъя ве Унний.

Руханийлернинъ несиллер джедвели

10+Ешуа – Ёякимнинъ бабасы, Ёяким – Эльяшивнинъ бабасы, Эльяшив – Ёяданынъ бабасы, 11Ёяд – Ёнатаннынъ бабасы, Ёнатан – Яддуанынъ бабасы эди.

12Ёякимнинъ заманында руханийлернинъ къоранта башлыкълары шулар эди: Мерая – Серая къорантасынынъ башлыгъы, Хананья – Йирмея къорантасынынъ башлыгъы, 13Мешуллам – Эзра къорантасынынъ башлыгъы, Ехоханан – Амарья къорантасынынъ башлыгъы, 14Ёнатан – Мелику къорантасынынъ башлыгъы, Юсуф – Шеванья къорантасынынъ башлыгъы, 15Адна – Харим къорантасынынъ башлыгъы, Хелкъай – Мераёт къорантасынынъ башлыгъы, 16+Зекерья – Иддо къорантасынынъ башлыгъы, Мешуллам – Гиннетон къорантасынынъ башлыгъы, 17Зикрий – Авия къорантасынынъ башлыгъы, Пилтай – Миньямин ве Моадья къоранталарынынъ башлыгъы, 18Шаммуа – Билгъа къорантасынынъ башлыгъы, Ехонатан – Шемая къорантасынынъ башлыгъы, 19Маттенай – Ёярив къорантасынынъ башлыгъы, Уззий – Едая къорантасынынъ башлыгъы, 20Къаллай – Саллай къорантасынынъ башлыгъы, Эвер – Амокъ къорантасынынъ башлыгъы, 21Хашавья – Хилкия къорантасынынъ башлыгъы, Нетанэл – Едая къорантасынынъ башлыгъы.

Руханийлер къоранталарынынъ башлыкълары

22+Левийлилер къоранта башлыкълары оларакъ Эльяшив, Ёяда, Ёханан ве Яддуа заманларында язылгъан эдилер. Руханийлер Фарс падишасы Дарьявешнинъ заманында джедвельге язылгъан эдилер. 23Левий огъуллары, къоранта башлыкъларынынъ адлары Эльяшивнинъ огълу Ёханан куньлерине къадар тарих китабында язылгъан эди.

24+Левийлилернинъ башлыкълары: Хашавья, Шеревья ве Къадмиэлнинъ огълу Ешуа. Агъа-къардашлары оларнынъ къаршысында тура эдилер ве Алланынъ адамы Давутнынъ къарарына коре, бир такъым экинджи такъымнынъ къаршысында Аллагъа шукюр эте ве Оны макътай эдилер.

25+Маттанья, Бакъбукъя, Овадья, Мешуллам, Талмон ве Акъкъув къапуджылар эдилер ве къапуларнынъ огюндеки анбарларны да къаравуллай эдилер. 26+Олар Ёякимнинъ заманларында (Ёяким – Ешуанынъ огълу, Ешуа – Ёцадакънынъ огълу) ве виляет башлыгъы Нехемьянынъ ве кятип олгъан руханий Узеирнинъ заманларында яшай эдилер.

Ерусалим диварыны багъышлайлар

27+Ерусалим диварыны багъышлагъанда, левийлилерни эр ерден чагъырттылар ве оларгъа Ерусалимге кельмеге буюрдылар. Олар диварны багъышламагъа, къуванмагъа, шукюрлернен ве макътавларнен йырламагъа ве зиллер, арфа ве сантырда чалмагъа керек эдилер. 28Йырджылар Ерусалимнинъ чевре-этрафларындан ве нетофалыларнынъ койлеринден, 29Бет-Гилгалдан, Гева тарлаларындан ве Азмавет тарлаларындан топлаштылар. (Йырджылар Ерусалимнинъ этрафында озьлерине койлер къургъан эдилер.) 30+Руханийлер ве левийлилер элялландылар, сонъ халкъны, къапуларны ве диварны элялладылар.

31+Сонъра мен Ехуда башлыкъларыны диваргъа чыкъардым ве, макътавларны йырласын деп, эки буюк йырджылар такъымы къойдым. Бириси диварнынъ сагъ тарафындан Кубре Къапусына кетти. 32Оларнынъ артындан бу адамлар кеттилер: Хошая ве Ехуда башлыкъларынынъ ярысы, 33Азарья, Узеир, Мешуллам, 34Ехуда, Биньямин, Шемая, Йирмея, 35+боразан чалгъанлардан, руханийлернинъ огъулларындан: Зекъарья (Зекъарья – Ёнатаннынъ огълу, Ёнатан – Шемаянынъ огълу, Шемая – Маттаньянынъ огълу, Маттанья – Микъаянынъ огълу, Микъая – Закъкъурнынъ огълу, Закъкъур – Асафнынъ огълу) 36+ве онынъ къардашлары Шемая, Азарел, Милалай, Гилалай, Маай, Нетанэл, Ехуда ве Хананий Алланынъ адамы Давутнынъ чалгъы алетлерини котерип кеттилер, оларнынъ огюнде Узеир кятип кетти. 37+Чокъракъ Къапусынынъ янында ве къаршысында олар Давут Шеэрининъ мердивенинден чыкътылар ве Давутнынъ эви тёпесинден кечип, Сув Къапусына догъру шаркъ тарафкъа кеттилер.

38+Экинджи йырджылар такъымы исе сол тарафтан кетти. Онынъ артындан мен ве халкънынъ ярысы Собалар Къуллесинден Кенъ диваргъа, 39+сонъра Эфраим Къапусындан, Эски Къапу ве Балыкъ Къапуларындан кечип, Хананел Къуллесинден ве Юз Къуллесинден Къойлар Къапусына кельдилер ве Къаравуллар Къапусында токътадылар.

40Сонъ йырджылар такъымларынынъ экиси де Алланынъ Эви янында турдылар. Мен ве башлыкъларнынъ ярысы да токътадыкъ. 41Руханийлер Эльяким, Маасея, Миньямин, Микъая, Эльёэнай, Зекъарья, Хананья боразанларнен берабер, 42Маасея, Шемая, Элазар, Уззий, Ехоханан, Малкия, Элам ве Эзер турдылар. Йырджылар къычырып йырладылар. Оларнынъ башлыгъы Йизрахья эди.

43Алла оларгъа буюк къуванч багъышлады, ве о куню олар чокъ къурбанлар кетирдилер ве пек къувандылар. Эм къадынлар ве балалар къувандылар, ве Ерусалимнинъ къуванчы узакъкъа эшитильди.

Алланынъ Сарайында кене ибадет этелер

44Шу куню бахшышлар, биринджи махсуллар ве онда бир пайлар ичюн ве анбарлар ичюн джевапкяр оладжакъ адамларны къойдылар. Анбарджылар шеэр дживарындаки тарлалардан руханийлер ве левийлилер ичюн къануний пайларны топлайджакъ эдилер. Ехуда халкъы хызмет эткен руханийлерге ве левийлилерге пек севине эди. 45Руханийлер ве левийлилер исе Аллагъа хызмет эте эдилер ве эляллав хызметини беджере эдилер. Давут ве онынъ огълу Сулейманнынъ къарарына коре, олар къапуджылар ве йырджылар олдылар. 46+Эвель-эзельден Давутнынъ ве Асафнынъ заманларында йырджыларнынъ башлыкълары ве Аллагъа багъышлангъан макътав ве шукюр йырлары бельгиленген эди. 47+Зеруббавел заманында ве Нехемья заманында бутюн исраиллилер йырджыларгъа ве къапуджыларгъа эр куньлюк пайларны бере эдилер, левийлилерге азизликлерни айыра эдилер, левийлилер исе азизликлернинъ бир къысмыны Харун огъулларына бере эдилер.

13

Ехудалыларнынъ чет адамларындан айырылувы

13^1+Шу куню халкъкъа сес чыкъарып Мусанынъ Китабы окъулды, ве онда аммонлылар ве моавлылар ич бир вакъыт Алланынъ джемаатына кирип оламайджагъы акъкъында язылгъаны ачылды. 2+Чюнки олар исраиллилерни отьмек ве сувнен къаршыламадылар ве оларны къаргъамакъ ичюн Беламгъа пара тёледилер. (Амма Алламыз къаргъышны багъышлавгъа чевирди.) 3+Шу къанунны эшиткен сонъ, халкъ бутюн ябанджыларны Исраильден айырды.

Нехемьянынъ реформалары

4+Эльяшив руханий Алламызнынъ Эвиндеки ханелерге джевапкяр олгъан эди. О, Товьянынъ якъын догъмушы эди 5ве буюк бир ханени онъа айырып берди. Шу ханеге исе эвель ашлыкъ бахшышларыны, темиз къокъулы майны ве савутларны, захиренинъ, янъы шарапнынъ ве зейтюн ягъынынъ онда бир пайыны къоя эдилер. Булар къанун боюнджа левийлилернинъ, йырджыларнынъ ве къапу къаравулларынынъ пайлары ве руханийлерге кетирильген бахшышлар эди.

6+Буларнынъ эписи олып кечкенде, мен Ерусалимде ёкъ эдим, чюнки Вавилон падишасы Артахшаста падишалыгъынынъ 32-нджи йылында мен падишагъа къайттым. Бир къач вакъыттан сонъ мен падишадан сорап кеттим. 7Ерусалимге кельгенде, мен Эльяшивнинъ ярамай иши, Алланынъ Эви азбарларында Товьягъа хане бергени акъкъында эшиттим. 8Мен пек ачувландым ве Товьянынъ эписи шейлерини ханеден тышарыгъа чыкъарып аттым 9+ве ханелерни элялламагъа буюрдым, анда Алланынъ Эвиндеки савутларны, ашлыкъ бахшышларыны ве темиз къокъулы майны алып кирмеге эмир бердим.

10+Даа мен бильдим ки, керекли пайлар левийлилерге берильмеген ве озь хызметлерини беджерген левийлилер ве йырджылар озь тарлаларына чапа-чапа къайтып кеткенлер. 11+Мен башлыкъларны серт тенбиеледим ве: «Не ичюн Алланынъ Эвини къалдырдынъыз?» – дедим. Сонъ левийлилерни ве йырджыларны топладым ве оларны озь ерлерине къойдым. 12+Сонъра эписи ехудалылар ашлыкънынъ, янъы шарапнынъ ве зейтюн ягъынынъ онда бирини анбарларгъа кетирип башладылар. 13Шелемья руханий, Цадокъ кятип ве левийли Педая ишанчлы адамлар сайылгъанлары ичюн, мен оларны анбарларгъа джевапкяр оларакъ тайинледим ве Хананны (о, Закъкъурнынъ огълу ве Маттаньянынъ торуны эди) оларнынъ ярдымджысы яптым. Олар агъа-къардашларына пайларны бермек керек эдилер.

14+Аллам! Бу ишимни акълынъда тут, Алламнынъ Эви ве андаки ибадетлер ичюн япкъан ишлеримни ич унутма!

Раатлыкъ кунюнинъ бозулувы

15+О заманда раатлыкъ кунюнде Ехудада базы адамларнынъ юзюм сыкъкъанларыны, ашлыкъ культелерини ташыгъанларыны ве эшеклернинъ устюне оларны, эм шарапны, юзюмни, инджирни, чешит тюрлю юклерни къойып, раатлыкъ кунюнде Ерусалимге алып кеткенлерини корьдим. Мен оларны шу куню ашлар саткъанлары ичюн пек серт тенбиеледим. 16Анда даа тирлилер яшай эдилер. Олар балыкъ ве чешит башкъа малларны кетирип, раатлыкъ кунюнде оларны ехудалыларгъа ве Ерусалимде сата эдилер. 17Мен ехудалыларнынъ мырзаларыны серт тенбиеледим ве оларгъа шойле дедим:

– Не ичюн сизлер бойле яманлыкъ япып, раатлыкъ кунюни арамлайсынъыз? 18Бабаларынъыз айны шу шейлерни япмагъан эдими? Шунынъ ичюн Алламыз бизге ве бу шеэрге бутюн шу беляларны ёллады! Сизлер исе раатлыкъ кунюни арамлап, Онынъ Исраильге олгъан гъазабыны чокълаштырасынъыз.

19Раатлыкъ кунюнден кунь огюне, Ерусалим къапуларында акъшам олаяткъанда, мен къапуларны килитлемеге ве тек раатлыкъ кунюнден сонъра оларны ачмагъа буюрдым ве, раатлыкъ кунюнде ич бир юк кечирмемек ичюн, къапуларгъа озь хызметчилеримни къойдым. 20Алыш-веришчилер ве чешит малларны саткъанлар бир-эки кере Ерусалимнинъ тышында геджеледилер. 21Мен оларны серт-серт тенбиеледим ве:

– Сизлер не ичюн диварнынъ тюбюнде геджелейсиз? Даа бир кере ойле япсанъыз, мен сизни джезаларым, – дедим.

Шундан сонъ олар раатлыкъ кунюнде кельмедилер.

22+Раатлыкъ кунюни азизликнен тутмакъ ичюн, мен левийлилерге, олар эляллансынлар ве къапуларда къаравул оларакъ турсунлар, дедим.

Аллам! Бу ишимни де акълынъда тут, Сенинъ буюк севгинъ ичюн мени аджы!

Исраиллилернинъ башкъа халкълардан апайлары

23+Шу куньлерде ехудалылар кене ашдодлы, аммонлы ве моавлы къызларгъа эвленгенлерини корьдим. 24Шу себептен оларнынъ огъуллары яры ашдод тилинде я да башкъа халкъларнынъ тилинде лакъырды эттилер, лякин еудийдже лаф этип оламай эдилер. 25+Мен оларны серт тенбиеледим ве къаргъадым, оларнынъ базы акъайларыны котекледим, башында сачларыны юлкътым ве озь къызларыны оларнынъ огъулларына бермемек ве оларнынъ къызларыны озь огъулларына ве озьлерине алмамагъа Алланынъ Адынен ант этмеге меджбур эттирдим.

26+– Исраиль падишасы Сулейман шу себептен гуна япмадымы? О киби падиша башкъа халкъларда ёкъ эди. Алла оны севди ве бутюн Исраильге падиша этип къойды. Амма башкъа халкъларнынъ апайлары оны да гуналаргъа батырдылар. 27+Энди исе сизлер бойле буюк яманлыкъ япкъанынъызны ве башкъа халкъларнынъ апайларына эвленип, Алламыз огюнде имансыз шей япкъанынъызны эшитмек керекмизми? – дедим.

28+Баш руханий Эльяшивнинъ огълу Ёяданынъ бир огълу хоронлы Санбаллатнынъ киеви эди. Мен оны озюмден къувалап йибердим.

29+Аллам! Олар руханийликни, руханийлернинъ ве левийлилернинъ васиетини арамладылар. Буны унутма!

30Бойлеликнен, мен оларны эр бир ят шейден темизледим, руханийлернинъ ве левийлилернинъ вазифелерини гъайрыдан тикледим, эр бир адамгъа онынъ хызметини бердим. 31+Даа мен вакъты-саатинде одунларны кетирмеге ве биринджи махсулларны бермеге буюрдым.

Аллам! Мени унутма, манъа эйилик яп!

* 1.11 Саки – падишанынъ къадесини шарапнен толдургъан адам.

* 3.13 500 метр – къ. еуд. «1 000 аммах».

* 5.15 40 кумюш – къ. еуд. «40 шекель».

* 7.65 Ур ве Тум – къ. еуд. «ярыкъ» ве «къусурсызлыкъ» маналарыны анълата. Джереп алетлери.

* 7.70 1 000 алтын пара – къ. еуд. «1 000 даркемон».

* 7.71 20 000 алтын пара; 2 200 кесек кумюш – къ. еуд. «20 000 даркемон» ве «2 200 мане».

* 10.32 Кумюшнинъ учьте бири – къ. еуд. «шекельнинъ учьте бири» демектир.

+ 1.1 Нех 2.1; 10.1; Эст 1.2; Дан 8.2; Зек 7.1

+ 1.2 Нех 7.2

+ 1.3 4 Пад 25.9-10; Нех 2.17; Збр 43.14; 78.4

+ 1.5 Нех 9.32; Дан 9.4

+ 1.6 2 Тар 6.40; Узеир 10.1; Збр 129.2; Дан 9.18,

+ 1.7 Текр 28.15; Дан 9.5
+ 1.8 Лев 26.33; Текр 28.64
+ 1.9 Лев 26.40-42; Текр 30.1-4
+ 1.10 Текр 9.29
+ 1.11 Баш 40.5
+ 2.1 Узеир 4.7; 7.1; Нех 1.1; Эст 3.7
+ 2.2 Икм 15.13
+ 2.3 3 Пад 1.31; 4 Пад 25.9-10; Хагъ 1.4
+ 2.7 Узеир 8.36
+ 2.8 Узеир 7.6
+ 2.10 Нех 2.19; 4.1; 6.1; 13.4, 28; Эст 10.3
+ 2.11 Узеир 8.32
+ 2.13 2 Тар 26.9; Нех 3.13, 14
+ 2.14 4 Пад 20.20; Нех 3.15; 12.37
+ 2.15 2 Тар 26.9; Нех 3.13

+ 2.17 4 Пад 25.9-10; Нех 1.3; Збр 43.14; 78.4

+ 2.19 Нех 2.10; 6.6

+ 3.1 Узеир 10.6; Нех 3.30; 12.39; Йрм 31.38; Зек 14.10; Юх 5.2

+ 3.2 Узеир 2.34

+ 3.3 Узеир 2.35; Нех 12.39; 2 Тар 33.14; Цеф 1.10

+ 3.4 Узеир 8.33
+ 3.5 2 Пад 14.2; 2 Тар 11.6; Ам 1.1
+ 3.8 Нех 12.38
+ 3.11 Нех 12.38
+ 3.13 Нех 2.13; 2 Тар 26.9; Нех 2.13, 15
+ 3.14 Йрм 6.1
+ 3.15 4 Пад 25.4; Нех 2.14; 12.37; Йрм 52.7
+ 3.16 3 Пад 2.10; Фаал 2.29
+ 3.20 Узеир 10.6; Нех 3.1
+ 3.21 Нех 3.4
+ 3.25 Йрм 32.2
+ 3.26 Нех 8.1, 3, 16; 12.37
+ 3.27 Нех 3.5
+ 3.28 2 Тар 23.15
+ 3.29 1 Тар 3.22
+ 3.30 Нех 3.4
+ 3.32 Нех 3.1; 12.39; Юх 5.2
+ 4.1 Нех 2.10, 19; 6.1; 13.28
+ 4.2 4 Пад 17.24
+ 4.3 Нех 2.10, 19; 13.4
+ 4.4 Збр 78.12; 122.3
+ 4.5 Збр 68.28; Йрм 18.23
+ 4.8 Збр 82.3-5
+ 4.14 Текр 1.29; 7.21; 10.17
+ 4.20 Чыкъ 14.14
+ 5.1 Лев 25.35, 37; Текр 15.7
+ 5.5 Лев 25.39-41; 4 Пад 4.1; Мт 18.25
+ 5.7 Чыкъ 22.25; Лев 25.36
+ 5.8 Лев 25.48-49
+ 5.9 Лев 25.36; Нех 4.4
+ 5.12 Узеир 10.5
+ 5.13 Фаал 18.6
+ 5.14 Нех 2.1; 13.6
+ 5.19 Нех 13.14, 22, 31
+ 6.1 Нех 2.10; 2.19; 4.1; 13.28
+ 6.2 1 Тар 8.12
+ 6.6 Нех 2.19
+ 6.14 Нех 13.29
+ 6.18 Нех 3.4, 30
+ 7.2 Нех 1.2
+ 7.3 Збр 147.3
+ 7.6 4 Пад 24.14-16; 25.11; 2 Тар 36.23
+ 7.7 Узеир 3.2; Нех 12.1
+ 7.8 Узеир 8.3; 10.25
+ 7.36 Нех 3.2
+ 7.38 Нех 3.3
+ 7.39 1 Тар 24.7
+ 7.40 Узеир 10.20
+ 7.41 1 Тар 9.12; Узеир 10.22
+ 7.42 Узеир 10.21
+ 7.44 1 Тар 6.41; Узеир 10.24
+ 7.45 1 Тар 9.17
+ 7.46 1 Тар 9.2; Нех 11.3
+ 7.57 Нех 11.3
+ 7.63 2 Пад 17.27; 19.31
+ 7.65 Лев 22.2
+ 8.1 Узеир 3.1; 7.6; Нех 3.26; 12.37
+ 8.3 Текр 31.11
+ 8.6 Збр 133.2; Агъл 3.41
+ 8.12 Эст 9.19,
+ 8.14 Лев 23.33-43; Текр 16.13-15
+ 8.16 4 Пад 14.13; Нех 3.26; 12.39
+ 8.18 Лев 23.36; Сай 29.35; Текр 31.11
+ 9.1 Ехо 7.6; 1 Пад 4.12; Нех 8.2

+ 9.2 Лев 26.40; 3 Пад 8.47; 2 Тар 6.37; Узеир 6.21; Нех 10.28; 13.3; Дан 9.4

+ 9.6 Текр 10.14; 4 Пад 19.15

+ 9.7 Баш 11.31; 17.5

+ 9.8 Баш 15.6, 18; Ехо 21.45; 23.14; 3 Пад 8.56

+ 9.9 Чыкъ 3.7; 14.10
+ 9.10 Чыкъ 7–14
+ 9.11 Чыкъ 14.21-29
+ 9.12 Чыкъ 13.21
+ 9.13 Чыкъ 19.18-20; 20.1-17
+ 9.14 Чыкъ 16.23; 20.8-11
+ 9.15 Чыкъ 16.4, 15; 17.1-7; Текр 1.8
+ 9.17 Чыкъ 34.6; Сай 14.1-4
+ 9.18 Чыкъ 32.4
+ 9.19 Сай 9.17-23; Збр 105.45
+ 9.20 Сай 11.17; 20.11; Текр 8.3
+ 9.21 Чыкъ 16.35; Текр 8.4; 29.5
+ 9.22 Сай 21.21-35
+ 9.23 Баш 15.5; 22.17; Текр 10.22
+ 9.24 Ехо 11.23; Збр 43.3-4
+ 9.25 Текр 6.10-11; 32.15

+ 9.26 3 Пад 18.4; 2 Тар 24.21; Къад 2.11-12; Збр 49.17; Йрм 2.30; Мт 23.37; Фаал 7.52

+ 9.27 Къад 2.14, 16; 3.9; 4 Пад 13.5; Збр 105.45

+ 9.28 Къад 3.12; 4.1; 6.1; Збр 105.43
+ 9.29 Лев 18.5
+ 9.30 4 Пад 17.13
+ 9.31 Чыкъ 34.6; Збр 105.45
+ 9.32 4 Пад 17.3-4; Нех 1.5; Дан 9.4
+ 9.33 Узеир 9.15; Дан 9.14
+ 9.34 Дан 9.6
+ 9.35 Текр 28.47
+ 9.36 Узеир 9.9
+ 9.37 Текр 28.33,
+ 9.38 Узеир 10.3
+ 10.1 Нех 1.1; 8.9; 12.2-21
+ 10.4 Узеир 8.2
+ 10.9 Узеир 2.40; 3.9
+ 10.14 Узеир 2.3-35
+ 10.28 Узеир 6.21; Нех 9.2; 13.3
+ 10.30 Чыкъ 34.16; Текр 7.3
+ 10.31 Чыкъ 23.10-11; Лев 25.2-7; Текр 15.1
+ 10.32 Чыкъ 30.12-13
+ 10.33 Чыкъ 25.30; Лев 24.5-9
+ 10.34 Лев 6.12; Нех 13.31
+ 10.35 Чыкъ 23.19; 34.26; Текр 26.2
+ 10.36 Чыкъ 13.2

+ 10.37 Сай 18.21; Текр 18.4; 1 Тар 9.26; 2 Тар 31.11

+ 10.38 Сай 18.26

+ 10.39 1 Тар 9.33; 2 Тар 31.11; Нех 13.11

+ 11.1 1 Тар 24.31; 25.8; 26.13; Еш 48.2; Дан 9.24; Мт 4.5; 27.53

+ 11.3 Узеир 2.43, 55; Нех 7.46, 57
+ 11.4 Баш 38.29
+ 11.5 Баш 38.5; Сай 26.20; 1 Тар 4.21
+ 11.11 1 Тар 6.12-13; 9.11
+ 11.16 1 Тар 26.29; Узеир 8.33; 10.15
+ 11.17 1 Тар 6.39; 16.41-42; Нех 12.8
+ 11.19 Узеир 2.42; Нех 7.45
+ 11.21 2 Тар 27.3; Нех 3.26
+ 11.22 1 Тар 6.39
+ 11.24 Сай 26.13,

+ 12.1 1 Тар 3.19; Узеир 3.2; Нех 10.2-8; Хагъ 1.1; 2.20-23; Зек 4.6-10

+ 12.8 Нех 11.17
+ 12.10 Узеир 3.2; Зек 3.1
+ 12.16 Зек 1.1
+ 12.22 Узеир 10.6
+ 12.24 1 Тар 25.1; Узеир 2.40; 8.18,
+ 12.25 1 Тар 26.15
+ 12.26 Нех 12.10
+ 12.27 1 Тар 15.16
+ 12.30 Нех 13.22
+ 12.31 Нех 2.13; 3.13
+ 12.35 1 Тар 6.39
+ 12.36 1 Тар 23.5; 2 Тар 29.26
+ 12.37 Нех 2.14; 3.15, 26; 8.1, 3, 16
+ 12.38 Нех 3.8, 11

+ 12.39 2 Тар 33.14; Нех 3.1, 3, 25; 8.16; Цеф 1.10; Юх 5.2

+ 12.46 1 Тар 25.1; 26.12
+ 12.47 Сай 18.21-28
+ 13.1 Текр 23.3-4; Нех 8.3
+ 13.2 Сай 22.5-6; Текр 23.3-6
+ 13.3 Узеир 6.21; Нех 9.2; 10.28
+ 13.4 Сай 18.21,; Нех 2.10, 19; 12.44
+ 13.6 Нех 5.14
+ 13.9 2 Тар 29.15-16
+ 13.10 Текр 12.19
+ 13.11 Нех 10.39
+ 13.12 2 Тар 31.5
+ 13.14 Нех 5.19; 13.22, 31
+ 13.15 Чыкъ 20.8-10; Йрм 17.21
+ 13.22 Нех 5.19; 12.30; 13.14, 31
+ 13.23 Узеир 9.2; 10.5; Мал 2.11
+ 13.25 Чыкъ 34.15-16; Текр 7.3-4
+ 13.26 Текр 17.17; 3 Пад 11.2-4
+ 13.27 Узеир 10.2
+ 13.28 Нех 2.10; 4.1; 6.1
+ 13.29 Нех 6.14
+ 13.31 Нех 5.19; 10.34; 13.14, 22

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Тарихий Китаплар

- Нехемья

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери